در اواخر قرن سوم قمرى تعداد زيادى كتب جغرافيايى به زبان عربى تأليف شد ؛ از آن جمله چند كتاب جغرافيا با نام المسالك و الممالك . به احتمال قوى نخستين تأليفى كه چنين عنوانى داشته است كتاب ابن خرداذبه بوده است اين كتاب اساس و سرمشق تقريبا همهء تأليفات جغرافياى عمومى قرار گرفت . « 1 » اين كتاب توصيفى است از جاده‌هاى بازرگانى جهان اسلام و مناطق دوردستى چون چين ، كره و ژاپن . هرچند در قسمتهاى مختلف كتاب واقعيات با افسانه‌ها و شايعات درهم آميخته است ، جغرافيادانان بعدى همواره به اين كتاب مراجعه كرده‌اند . « 2 » از جغرافيادانان پرآوازهء قرن سوم هجرى قمرى كه در جغرافياى عمومى كتاب ارزنده‌اى نوشته است ، يعقوبى ( احمد بن ابى يعقوب م . 282 ) است . وى كه ابتدا در دربار طاهريان خراسان زندگى مىكرد مردى كثير السفر بود و از هند و مغرب ديدن كرد . در سال 278 ق / 891 م كتابى شبيه به فرهنگ امروزى جغرافيا به نام البلدان نوشت . اين كتاب جزئياتى دربارهء اماكن بيشمار به دست مىدهد . يعقوبى سعى كرده است تا واقعيات جغرافياى طبيعى را با توضيح جغرافياى انسانى بسيارى از مناطق بيان كند . جزئيات مربوط به جاده‌هاى سراسر ايران تنها در اين كتاب به‌طور كامل شرح داده شده است . او بخصوص به جنبه‌هاى آمارى و موضع‌نگارى علاقه‌مند بوده است . يعقوبى را گاهى « پدر جغرافياى اسلامى » ناميده‌اند . « 3 » مسلمانان به جغرافياى انسانى نيز علاقهء بسيار نشان دادند و به وسيلهء بازرگانان ، سياحان ، حاجيان ، دانشمندان و محققان امور جغرافيايى موفق به شناخت جهان و تدوين مسائل جغرافيايى شدند و حتى معلومات جغرافيايى آنان از راه سيسيل به دست اروپاييان رسيد . همزمان با تأليفاتى در زمينهء جغرافياى عمومى و وصفى در قرن سوم هجرى قمرى داستانهايى دربارهء سفرها و ولايات بيگانه اعم از سفرهاى خرافى و وصف راهها و منزلگاهها با ذكر سادهء نامهاى جغرافيايى نوشته شد . از وصف سفرهاى آن روزگار خبر

--> ( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 96 و 97 . ( 2 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 31 و 32 . ( 3 ) . همان ؛ ص 32 و 33 .